คราบสีรุ้งบนผิวน้ำที่ท่วมนาข้าวในจังหวัดปราจีนบุรีดังที่เห็นกันทั่วไปในภาพถ่ายมุมสูงตามสื่อต่าง ๆ หากมองใกล้ในแนวระนาบ แท้จริงคือคราบน้ำมันที่ลอยตัวหนา ดังจะเห็นได้ว่า เมื่อต่อมาน้ำเริ่มลดลงแล้ว ในส่วนของน้ำที่ยังเจิ่งตามท้องทุ่งนาก็เต็มไปด้วยคราบสีดำเช่นเดียวกัน รวมถึงบนต้นข้าว หรือแม้แต่บนตัวสัตว์น้ำ
สะท้อนให้เห็นว่า วิกฤตน้ำท่วมปราจีนบุรีที่มีวิกฤตสารพิษแฝงซ้อนมาด้วย แม้ต้นทางมีแนวโน้มว่ามาจากภาคอุตสาหกรรม แต่ผลพวงปลายทางดูจะตกกับภาคเกษตรกรรมเป็นสำคัญ
เปิดประเด็นโดยภาคประชาชนและประชาสังคม
เรื่องราวการปรากฏคราบสีรุ้งเคลือบบนผิวน้ำผืนใหญ่กว้างสุดสายตาได้รับการนำเสนอทางเพจ ‘มูลนิธิบูรณะนิเวศ’ ซึ่งมีผู้ติดตามประมาณ 60,000 คน ตั้งแต่เมื่อช่วงบ่ายวันที่ 29 กันยายน 2569
ทางเพจรายงานว่า ประชาชนชาวปราจีนบุรีได้ส่งข้อมูลมาพร้อมกับชุดภาพ ระบุว่า ระหว่างที่บินโดรนสำรวจน้ำท่วม ได้พบคราบสีรุ้งลักษณะคล้ายน้ำมันลอยบนผิวน้ำที่ท่วมทุ่งนาบริเวณพื้นที่ ต.หัวหว้า อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี ซึ่งคราบหลากสีสันดังกล่าวมีลักษณะเป็นแนวไหลยาว ระยะทางไม่น้อยกว่า 1 กิโลเมตร
ก่อนหน้านั้นไม่กี่ชั่วโมง เฟซบุ๊กของทนายสิ่งแวดล้อม ‘Chamnan Sirirak’ โพสต์ภาพลักษณะเดียวกัน พร้อมข้อความว่า “ไปเรื่อยๆมาเป็นรุ้ง ปลายน้ำรอรับด้วยนะครับ จากโรงงานฝังกลบขยะอุตสาหกรรม อ.ศรีมหาโพธิ์ จ.ปราจีนบุรี นำเสนอ” โดยมีการระบุเครดิตว่า “ภาพจากพื้นที่ปราจีนบุรี”
เช่นเดียวกับเฟซบุ๊ก ‘สุเมธ เหรียญพงษ์นาม’ สมาชิกเครือข่ายปราจีนเข้มแข็ง ผู้ซึ่งติดตามตรวจสอบปัญหามลพิษอุตสาหกรรมในพื้นที่ จ.ปราจีนบุรี จนมีกระแสข่าวว่าถูกตั้งค่าหัวถึง 2 ล้านบาท มีการโพสต์ภาพและข้อความเตือนอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็น “น้ำกำลังสูงขึ้น ไม่เกินค่ำนี้ น่าจะไปถึงปราจีนบุรี” (โพสต์เวลา 14.05 น. วันที่ 29 ก.ย. 2569) “เมืองปราจีนบุรี-อ.บ้านสร้างเตรียมรับมืออุทกภัยสารปนเปื้อนจากน้ำท่วมภูเขากากขยะอุตสาหกรรม บ่อเลี้ยงปลา-บ่อเลี้ยงกุ้ง ประชาชนท้ายน้ำ รอฟังประกาศให้คำแนะนำจากหน่วยงานราชการได้เลย” (โพสต์เวลา 14.05 น. วันเดียวกัน)
นอกจากนั้น สุเมธยังแชร์โพสต์เรื่องเดียวกันของคนอื่นๆ ทั้งทนายชำนัญ มูลนิธิบูรณะนิเวศ ตลอดจนเพจ ‘หยุดอีอีซีปกป้องปราจีนบุรี’ ตลอดช่วงบ่ายถึงเย็น จนกระทั่งในเวลาประมาณ 21 น. วันนั้น เขาแชร์โพสต์ในเฟซบุ๊กส่วนตัวของเจ้าหน้าที่มูลนิธิบูรณะนิเวศ ด้วยข้อความว่า “เตือนภัยมลพิษ รั่วไหลออกนอกพื้นที่ เงียบฉี่??
หลักฐานชี้-มีโรงงานฝังกลบขยะและรีไซเคิลกากอุตสาหกรรมตั้งอยู่ใกล้จุดเกิดเหตุ
ในส่วนโพสต์ของ ‘มูลนิธิบูรณะนิเวศ’ นอกจากรายงานชัดเจนในประเด็น “คราบสีรุ้งโผล่เหนือผิวน้ำปราจีนบุรี” ยังมีการให้ข้อมูลในเชิงเชื่อมโยงต้นตอด้วยว่า “จากการตรวจสอบพบว่า คราบสีรุ้งคล้ายน้ำมันมีร่องรอยเชื่อมโยงกับบ่อฝังกลบกากในพื้นที่ของ ‘บริษัทกรีน เอ็นไวรอนเม้นท์ เทคโนโลยี จำกัด’ ซึ่งมีใบอนุญาตประกอบกิจการ 2 ประเภท ได้แก่
“(1) ใบอนุญาตประกอบกิจการ 105 คัดแยกและฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้วที่ไม่เป็นของเสียอันตราย
“และ (2) ใบอนุญาตประกอบกิจการ 106 นำน้ำมันหล่อลื่นที่ใช้แล้วหรือสารทำละลายมาผ่านกรรมวิธีทางอุตสาหกรรมเพื่อผลิตเป็นเชื้อเพลิงทดแทน ทำเชื้อเพลิงผสม ซ่อมและล้างบรรจุภัณฑ์ บดย่อยชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ และทำอิฐบล็อก อิฐตัวหนอน จากสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้วที่ไม่เป็นของเสียอันตราย”
พูดง่าย ๆ ก็คือ เพจมูลนิธิฯ ตั้งข้อสงสัยว่า บริษัทกรีนฯ ซึ่งประกอบกิจการฝังกลบขยะและรีไซเคิลกากอุตสาหกรรม และตั้งอยู่ใกล้เคียงบริเวณที่พบคราบสีรุ้งนั้น อาจเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษที่ก่อให้เกิดการปนเปื้อนของขยะหรือของเสียและสารเคมีจากกากอุตสาหกรรมลงสู่น้ำที่กำลังท่วมหลากอยู่
แน่นอนว่า ข้อสงสัยหรือข้อสันนิษฐานดังกล่าวได้ถูกบริษัทกรีนฯ ปฏิเสธในเวลาไม่นานต่อมา โดยในวันที่ 2 ตุลาคม 2569 บริษัทได้ออกหนังสือชี้แจงและทักท้วงเรื่องการเผยแพร่ข้อความและภาพประกอบเกี่ยวกับการพบคราบสีรุ้งบนผิวน้ำที่ท่วมทุ่งนาใกล้กับกองกากของเสียของบริษัท สรุปสาระสำคัญในหนังสือดังกล่าวได้ว่า ยังคงไม่มีการตรวจสอบที่ยืนยันข้อมูลหรือสรุปได้ว่าบริษัทเป็นต้นเหตุที่ทำให้เกิดมลพิษทางน้ำ และการที่สถานประกอบการตั้งอยู่ใกล้บริเวณที่พบคราบสีรุ้งบนผิวน้ำ ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันความเชื่อมโยง
แม้ต้นทางหรือต้นเหตุไม่แน่ชัด แต่ปลายทางรับผลกระทบเต็ม
อย่างไรก็ตาม การตรวจสอบเป็นเรื่องที่ไม่มีอยู่จริง เพราะแม้ว่าประชาชนที่พบเหตุจะได้แจ้งไปยังอุตสาหกรรมจังหวัด อันเป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่โดยตรงเรื่องการกำกับดูแลสถานประกอบการอุตสาหกรรมหรือโรงงานตั้งแต่เมื่อวันที่ 28 กันยายน แต่กลับได้รับคำตอบในอีกสองวันต่อมาว่า ขณะนั้นจังหวัดปราจีนบุรีกำลังเผชิญสถานการณ์อุทกภัย ให้รอสถานการณ์คลี่คลาย
ส่วนหน่วยราชการแรกที่ลงพื้นที่คือ สคพ. 7 หรือสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 ในสังกัดกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) ซึ่งมีอำนาจหน้าที่ในการติดตามตรวจสอบคุณภาพสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ทั่วไป ไม่รวมภายในโรงงาน ดังนั้นแม้ สคพ. 7 มีการเก็บตัวอย่างน้ำจากพื้นที่นาข้าวซึ่งรับน้ำที่ไหลล้นออกมาจากพื้นที่โรงงานเพื่อนำไปตรวจวิเคราะห์ตั้งแต่เมื่อวันที่ 28 กันยายน และเก็บตัวอย่างน้ำเพิ่มเติมอีก 3 จุดในวันที่ 1 ตุลาคม แต่ก็ยังไม่ใช่การตรวจสอบที่จะทำให้เชื่อมโยงได้ว่าการปนเปื้อนเกิดจากโรงงานหรือไม่
อย่างไรก็ตาม ตามข้อมูลที่เผยแพร่ในเพจสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัด (สอจ.) ปราจีนบุรีเมื่อช่วงค่ำวันที่ 3 ตุลาคม 2569 มีการรายงานว่า ทาง สอจ. ได้ลงสำรวจทั้งพื้นที่ภายนอกโรงงานและภายในโรงงานบริษัทกรีนฯ รวมทั้งได้เก็บตัวอย่างสิ่งแวดล้อมมาตรวจด้วย โดยในส่วนภายนอกโรงงาน “พบคราบน้ำมันลอยตัวบนผิวน้ำ มีคราบสีรุ้ง ตามที่เป็นข่าว” ส่วนภายใน “พบมีน้ำท่วมเข้าในพื้นที่โรงงาน” ทั้งยังระบุด้วยว่า ทาง สอจ. ปราจีนฯ ได้ลงบันทึกประจำวันเพื่อร้องทุกข์กล่าวโทษ ที่ สภ. ศรีมหาโพธิด้วย
นอกจากนั้น อุตสาหกรรมจังหวัดปราจีนบุรี อภิรักษ์ อ่ำสุริยะ ยังได้ชี้แจงในเวทีการประชุมที่ทางจังหวัดจัดขึ้นในวันถัดมา เพื่อหาแนวทางแก้ไขปัญหาสารเคมีรั่วไหล ว่า ได้ออกคำสั่งตามมาตรา 37 วรรค 1 ซึ่งเป็นมาตราที่ให้อำนาจเจ้าหน้าที่สั่งให้ผู้ประกอบกิจการโรงงานแก้ไขหรือปรับปรุงโรงงาน เมื่อพบว่าการประกอบกิจการอาจก่อให้เกิดอันตราย ความเสียหาย หรือความเดือดร้อนแก่บุคคลหรือทรัพย์สิน แล้ว พูดง่ายๆ คือ อุตสาหกรรมจังหวัดมีการออกคำสั่งปิดโรงงานบริษัทกรีนฯ ชั่วคราวเพื่อให้ปรับปรุงแก้ไขแล้ว
แต่ในเวลานั้น สำหรับการแพร่กระจายของน้ำปนเปื้อนไม่ได้มีการแบ่งขอบเขตว่าจะเป็นภายในหรือภายนอกโรงงาน และเป็นพื้นที่รับผิดชอบของหน่วยงานใด หากแต่เป็นไปตามทิศทางการไหลตามธรรมชาติของภูมิประเทศ ซึ่งตามที่เพจ ‘มูลนิธิบูรณะนิเวศ’ รายงานตั้งแต่วันแรก ก็ระบุแล้วว่า “ชาวบ้านในพื้นที่ให้ข้อมูลว่า คราบน้ำสีรุ้งคล้ายน้ำมันที่ไหลเป็นแนวยาว กำลังไหลผ่านพื้นที่น้ำท่วมจาก ‘บ้านสระมะเขือ’ ‘บ้านคู้ลำพัน’ และ ‘บ้านโคกวัด’ ใน อ.ศรีมโหสถ จ.ปราจีนบุรี ก่อนมุ่งหน้าไปยัง ‘ทุ่งบางพรวง’”
นั่นหมายความว่า แม้โรงงานบริษัทกรีนฯ จะตั้งอยู่ในท้องที่ ต.หัวหว้า อ.ศรีมหาโพธิ แต่น้ำท่วมที่มีคราบสีรุ้งนั้น แท้จริงปรากฏให้เห็นในท้องที่ต่างๆ ของ อ.ศรีมโหสถที่อยู่ติดกันด้วย ไม่ว่าจะเป็นท้องที่ ต.โคกปีบ (บ้านสระมะเขือและบ้านโคกวัด) หรือ ต.คู้ลำพัน อันเป็นพื้นที่ทางน้ำหลากที่เชื่อมต่อกัน แหล่งกำเนิดที่ก่อให้เกิดสารพิษปนเปื้อนจึงอาจไม่ได้มีเพียงบ่อฝังกลบขยะและโรงงานของบริษัทกรีนฯ เท่านั้น แต่ยังมีแหล่งอุตสาหกรรมอื่นที่อยู่ต้นน้ำด้วย
ส่วนปลายทางหรือปลายน้ำก็ยังมีพื้นที่ให้ไหลผ่านอีกยาวไกล
แท้จริงจุดเกิดเหตุคือส่วนหนึ่งของพื้นที่เกษตรกรรมผืนใหญ่กว่า 4 แสนไร่
ในช่วงการเสวนาของเวทีชุมชนที่ใช้ชื่อว่า “รู้เท่าทันโทษพิษภัยโรงงานขยะ” ซึ่งจัดขึ้นเมื่อช่วงเช้าวันที่ 18 ตุลาคม 2569 ณ โดมสวนสุขภาพบ้านเกาะสมอ ต.หัวหว้า อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี จักรกฤษณ์ แก่นวงศ์ กรรมการลุ่มน้ำบางปะกง ผู้แทนภาคเกษตรกรรม ในฐานะเป็นวิทยากรคนหนึ่ง ได้นำเสนอข้อมูลว่า พื้นที่ที่กำลังประสบปัญหาน้ำมีคราบสีรุ้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่ชลประทานใน “โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาบางพลวง” ที่ครอบคลุมเนื้อที่มากกว่า 400,000 ไร่
เวทีดังกล่าวจัดโดยชาวชุมชนที่อยู่ใกล้พื้นที่เกิดปรากฏการณ์คราบสีรุ้งบนผิวน้ำที่ท่วมนาข้าว ร่วมกับภาคประชาสังคมใน จ.ปราจีนบุรี และมูลนิธิบูรณะนิเวศ ด้วยความตั้งใจที่จะให้ความรู้กับชาวบ้านในชุมชนและคนที่สนใจ เพื่อจะได้รับทราบถึงเรื่องราวที่เกิดขึ้นอย่างลงลึกถึงเบื้องหลังความเป็นมา ผลกระทบ แนวโน้มการขยายตัวของปัญหา ตลอดจนแนวทางออกและทิศทางการพัฒนาที่ควรจะเป็น
ตามข้อมูลจากหน้าเว็บไซต์ของสำนักงานชลประทานปราจีนบุรี กรมชลประทาน ได้บรรยายถึงโครงการส่งน้ำและบำรุงรักษาบางพลวง ไว้ว่า “เป็นโครงการประเภทรับน้ำนองและเก็บกักน้ำไว้ในคลองธรรมชาติสำหรับการเกษตรกรรมและการอุปโภคบริโภค รวมทั้งป้องกันน้ำท่วมและระบายน้ำทิ้งเมื่อปริมาณน้ำเกินความต้องการ โดยมีการใช้ถนนและคันกั้นน้ำเป็นแนวป้องกันน้ำจากแม่น้ำปราจีนบุรีและบางปะกง”
โครงการได้ก่อสร้างแล้วเสร็จและเริ่มใช้งานในปี พ.ศ. 2514 ปัจจุบันมีพื้นที่รับผิดชอบทั้งสิ้น 497,973 ไร่ ขณะที่พื้นที่ชลประทานหรือพื้นที่เกษตรกรรมมี 434,700 ไร่ ครอบคลุมพื้นที่ 2 จังหวัด คือปราจีนบุรีและฉะเชิงเทรา โดยที่ “พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มเหมาะสำหรับการเกษตรกรรม ซึ่งประกอบด้วยทำนา เลี้ยงกุ้งกุลาดำ เลี้ยงปลาน้ำจืด และสวนผลไม้ เป็นต้น”
แท้จริงแล้วจุดเกิดเหตุการปนเปื้อนสารเคมีอุตสาหกรรมนี้จึงเป็นพื้นที่เพื่อเกษตรกรรม เนื่องจากเป็นเขตชลประทาน ทั้งนี้ ตามที่จักรกฤษณ์ให้ข้อมูลในเวทีเสวนา เขาระบุว่า ณ วันนี้ พื้นที่ประมาณครึ่งหนึ่งของโครงการกำลังตกอยู่ในความเสี่ยงเสียแล้ว
“โรงงานเดียวจะทำให้ 200,000 กว่าไร่นี้ราบคาบได้ 19 ตำบล 6 อำเภอ 2 จังหวัด และที่หนักสุด ๆ คือบ้านสร้าง (ชื่ออำเภอใน จ.ปราจีนบุรี) ราชสาส์น บางคล้า (ชื่ออำเภอ 2 แห่งใน จ.ฉะเชิงเทรา) ปากน้ำโจ้โล้ (พื้นที่ริมฝั่งน้ำบางปะกง ใน ต.ปากน้ำ อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา) พื้นที่นั้นเป็นพื้นที่ลุ่มเลี้ยงปลา” คำกล่าวของจักรกฤษณ์ไม่เกินจริง เนื่องจากหลังเกิดข่าวเรื่องปรากฏการณ์คราบสีรุ้งเหนือแปลงนาข้าวในพื้นที่ ต.หัวหว้าและ ต.โคกปีบ จ.ปราจีนบุรีเพียงประมาณ 1 สัปดาห์ วิกฤตการณ์เกี่ยวกับการตายของปลาเลี้ยงในกระชังและปลาธรรมชาติในแม่น้ำปราจีนและตามแหล่งน้ำสาธารณะต่าง ๆ ในพื้นที่ปลายน้ำก็เกิดต่อเนื่องตามมา
ปลาในกระชังลอยตายเกลื่อนตลอดลำแม่น้ำข้ามจังหวัด
สถานการณ์ปัญหาปลาตายใน จ.ปราจีนเริ่มเกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงต้นเดือนตุลาคมจนถึงกลางเดือน โดยเฉพาะใน อ.ศรีมหาโพธิ และ อ.กบินทร์บุรี จุดที่ได้รับผลกระทบหนักได้แก่ ต.บ้านทาม ต.ท่าตูม ต.หาดนางแก้ว และ ต.บ่อทอง
ในส่วนการตรวจสอบของหน่วยงานรัฐ มีการรายงานว่า ผลตรวจคุณภาพน้ำเบื้องต้นพบค่าออกซิเจนละลายน้ำ (DO) ต่ำกว่า 2 มก./ลิตร ในหลายจุด ซึ่งอยู่ในระดับที่ทำให้ปลาเกิดภาวะขาดออกซิเจนได้ แม้ไม่มีการสรุปอย่างชัดเจน แต่แนวทางการชี้แจงค่อนข้างมีแนวโน้มชี้นำไปในทางที่ว่า สาเหตุปลาตายเกิดจากน้ำเน่าเสียตามธรรมชาติ เช่น หญ้าเน่า มิใช่จากสารเคมีภาคอุตสาหกรรม
ต่อมาตั้งแต่ช่วงกลางเดือนตุลาคม เริ่มมีการร้องเรียนจากภาคประชาชนเกี่ยวกับสภาพน้ำในแม่น้ำปราจีนบุรีว่ามีสีดำและมีกลิ่นเหม็นรุนแรง รวมทั้งยังคงพบปลาตายอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งยังเกิดกรณีการรายงานพร้อมภาพถ่ายชัดเจนว่า น้ำดำที่ไหลลงสู่แม่น้ำปราจีนในระลอกหลังนี้มาจากทางประตูน้ำเพชรเอิม (ออกเสียงว่า เพ็ด-ชะ-เอิม) ซึ่งบริเวณต้นทางน้ำเป็นที่ตั้งของสวนอุตสาหกรรมอีกแห่งหนึ่ง ข่าวลือที่สะพัดในพื้นที่ก็คือ บ่อบำบัดน้ำเสียของสวนอุตสาหกรรมดังกล่าวเกิดน้ำท่วม จนน้ำเสียกลายเป็นน้ำหลากไปด้วย
อย่างไรก็ตาม นอกจากทางผู้ประกอบการรายดังกล่าวจะออกมาปฏิเสธข่าวลือแล้ว ทางด้านหน่วยงานภาครัฐก็ยังคงไม่อาจแจ้งสาเหตุที่ชัดเจนได้เช่นเดิม ในขณะที่ประชาชนและสังคมต่างยังคงมีความกังวลเรื่องสารปนเปื้อนจากโรงงานอุตสาหกรรมและบ่อกากอุตสาหกรรมที่อาจถูกน้ำท่วมพัดพาออกมาแพร่กระจายสู่ธรรมชาติ
ส่วนเกษตรกรกลุ่มผู้เลี้ยงปลาในกระชังใน จ.ปราจีนบุรี แทบทุกรายต่างสูญเสียผลผลิตแทบทั้งหมด ขณะเดียวกัน ปลาของ จ.ปราจีนฯ ก็ประสบปัญหาผู้บริโภคไม่กล้าซื้อหาไปรับประทาน
ล่วงเลยมาจนถึงช่วงปลายเดือนตุลาคมต่อเนื่องต้นเดือนพฤศจิกายน เมื่อมวลน้ำจากลุ่มน้ำปราจีนไหลลงสู่แม่น้ำบางปะกง การรายงานเรื่องปลาตายก็เคลื่อนย้ายจุดเกิดเหตุมายังพื้นที่ใน อ.บางคล้าและพื้นที่ใกล้เคียง พร้อม ๆ กับเสียงบ่นเรื่องน้ำในแม่น้ำบางปะกงมีสีเข้มคล้ายน้ำเสีย
ในช่วงนี้ปรากฏข่าวชาวประมงและเกษตรกร จ.ฉะเชิงเทรา ออกมาร้องเรียนเรื่องปลาและกุ้งที่เลี้ยงไว้ได้รับความเสียหายจำนวนมาก รวมถึงปศุสัตว์อื่นๆ ด้วย และชาวบ้านฉะเชิงเทราก็มีข้อสันนิษฐานไม่แตกต่างจากชาวปราจีนฯ นั่นคือ มีการเชื่อมโยงปัญหาที่เกิดขึ้นกับกรณีมวลน้ำแฝงสารพิษที่ไหลมาจากพื้นที่ต้นน้ำใน จ.ปราจีนฯ นั่นเอง แต่สำหรับข้อสรุปจากหน่วยงานภาครัฐยังคงอยู่ในความอึมครึมต่อไป
ผลตรวจสิ่งแวดล้อมพบสารพิษปนเปื้อนมหาศาล และคน 1 ใน 5 มีอาการผิดปกติ
ในขณะที่อุทกภัยตามปกติมักสร้างความเสียหายต่อผลผลิตทางการเกษตรเพียงสิ่งที่อยู่ในแปลงหรือกำลังเติบโตอยู่ในขณะที่เกิดเหตุ แต่อุทกภัยใหญ่ที่เกิดกับภาคตะวันออก (รวมถึงกรุงเทพฯ ปริมณฑล) เมื่อช่วงปลายเดือนกันยายนถึงตุลาคมที่ผ่านมา พื้นที่เกษตรกรรมอาจมิได้เสียหายเพียงเฉพาะหน้า แต่อาจส่งผลต่อการผลิตในระยะยาวด้วยก็เป็นได้
เนื่องจากถึงแม้ว่า อุตสาหกรรมจังหวัดปราจีนจะได้เผยแพร่ผลตรวจตัวอย่างน้ำปนเปื้อนคราบน้ำมันที่รั่วไหลออกนอกโรงงานใน ต.หัวหว้า ว่าไม่พบโลหะหนัก เมื่อวันที่ 8 ตุลาคม 2569 และในวันที่ 12 ตุลาคม กรมโรงงานอุตสาหกรรม หรือ กรอ. เผยผลการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างน้ำว่าโดยรวมมีปริมาณสารพิษไม่เกินค่ามาตรฐานที่กฎหมายกำหนด แต่ในวันเดียวกัน สคพ. 7 กลับเผยว่า ผลตรวจจากห้องปฏิบัติการ หรือแล็บ (lab) ระบุชัดเจนว่า ตัวอย่างน้ำที่เก็บจากจุดรั่วไหลที่ใกล้บ่อฝังกลบของโรงงานบริษัทกรีนฯ ที่สุดนั้น พบค่าปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอนปนเปื้อนสูงถึง 114,860 มิลลิกรัมต่อลิตร รวมถึงพบโลหะหนัก ทั้งเหล็ก อะลูมิเนียม แบเรียม และทองแดงด้วย แต่ส่วนใหญ่พบในปริมาณน้อย ต่ำกว่า 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ยกเว้นอะลูมิเนียม พบระหว่าง 0.559-3.547 มิลลิกรัมต่อลิตร
ทั้งนี้ ปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอนเป็นสารเคมีกลุ่มที่พบในน้ำมันจากปิโตรเลียม เช่น น้ำมันเบนซิน น้ำมันดีเซล น้ำมันหล่อลื่น และน้ำมันเครื่องใช้แล้ว
สารชนิดนี้ หากใครได้รับสัมผัสเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมากและเป็นเวลานานก็อาจก่อให้เกิดอาการระคายเคืองผิวหนังและดวงตา ปวดศีรษะ คลื่นไส้ หรือส่งผลกระทบต่อระบบประสาท และอาจรวมไปถึงโอกาสที่สารเหล่านี้จะก่อมะเร็งในมนุษย์ ไม่นับรวมว่าสามารถก่อผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตต่างๆ ในระบบนิเวศด้วย
ส่วนสารอะลูมิเนียม หากมนุษย์ได้รับเข้าสู่ร่างกายจนเกิดการสะสม จะก่อให้เกิดอาการและปัญหาสุขภาพต่างๆ ได้มากมาย ตั้งแต่การอาเจียน ท้องร่วง ไปจนถึงโรคร้ายแรง เนื่องจากอะลูมิเนียมสามารถส่งผลต่อระบบประสาท กระดูก และกล้ามเนื้อ เช่น ความจำหรือการรับรู้ผิดปกติ สมองเสื่อม ปวดกระดูก และกล้ามเนื้ออ่อนแรง
จากการลงพื้นที่ของทีมปฏิบัติงานกรมควบคุมโรคในช่วงกลางเดือนตุลาคม ซึ่งได้ดำเนินการคัดกรองสุขภาพประชาชนในรัศมี 2-7 กิโลเมตรจากจุดทิ้งขยะอันตรายและแนวคราบน้ำมัน นั่นคือในพื้นที่ ต.คู้ลำพันและ ต.โคกปีบ อ.ศรีมโหสถ และ ต.หัวหว้า อ.ศรีมหาโพธิ รวมทั้งสิ้น 250 ราย ผลการคัดกรองพบกลุ่มเสี่ยงสูง 52 ราย กลุ่มเสี่ยงปานกลาง 145 ราย และกลุ่มเสี่ยงต่ำ 53 ราย โดยยังไม่พบผู้ที่มีอาการเข้าข่ายอันตราย
ในครั้งนั้น ทีมปฏิบัติงานยังได้เก็บตัวอย่างปัสสาวะจากกลุ่มเสี่ยงสูงจำนวน 50 ราย เพื่อตรวจหาสารปิโตรเคมี กลุ่มสาร VOCs ได้แก่ โทลูอีน (Toluene), สไตรีน (Styrene), เบนซีน (Benzene) รวมถึงสารหนู (Arsenic) ที่เป็นสารโลหะหนักอันตราย เพื่อนำมาประเมินความเสี่ยงร่วมกับประวัติการสัมผัสต่อไปด้วย
ด้าน นพ.เอนก มุ่งอ้อมกลาง รองอธิบดีกรมควบคุมโรค ได้ออกคำเตือนให้ประชาชนหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำและตะกอนที่สงสัยว่าปนเปื้อน รวมทั้งขอความร่วมมือให้งดบริโภคสัตว์น้ำและผลผลิตทางการเกษตรจากพื้นที่ที่อาจปนเปื้อน จนกว่าจะได้รับการยืนยันความปลอดภัยจากหน่วยงานราชการ
ทั้งนี้ ในส่วนจังหวัดปราจีนมีการประกาศแจ้งเตือนให้ประชาชนในพื้นที่ ต.หัวหว้าและพื้นที่ใกล้เคียงหลีกเลี่ยงการสัมผัสน้ำในบริเวณที่เกิดเหตุ มาตั้งแต่หนึ่งสัปดาห์ก่อนหน้าอยู่แล้ว แต่สำหรับเรื่องการบริโภคสัตว์น้ำและผลผลิตทางการเกษตร ในที่สุดเมื่อกระแสความวิตกและหวาดกลัวเรื่องปลาปนเปื้อนเพิ่มสูงขึ้น ในวันที่ 2 พฤศจิกายน ชนาธิป โคกมณี รองผู้ว่าฯ รักษาราชการแทนผู้ว่าราชการจังหวัดปราจีนบุรี กลับทำในสิ่งตรงกันข้าม ด้วยการจัดกิจกรรม “ชวนกินปลา” ณ บ้านเกาะยาง หมู่ที่ 9 ต.โพธิ์งาม อ.ประจันตคาม เพื่อสร้างความมั่นใจว่าปลาในพื้นที่ จ.ปราจีนบุรีปลอดภัย กิจกรรมดังกล่าวก่อให้เกิดเสียงวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนัก รวมถึงมีข้อครหาในหลายประเด็น โดยเฉพาะเรื่องสถานที่จัดซึ่งไม่อยู่ในข่ายพื้นที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์น้ำมีคราบสีรุ้ง และเรื่องที่ว่าปลาที่กินเป็นปลาจากที่ใดและชนิดใด ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจึงแตกต่างอย่างค่อนข้างเป็นคนละทางกับจุดประสงค์ที่ต้องการ
ปราจีนฯ คือแหล่งเพาะเลี้ยงและถิ่นอาศัยที่สำคัญของสัตว์น้ำจืด
ตามข้อมูลในรายงานสถิติจังหวัดปราจีนบุรี พ.ศ. 2567 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติ มีการแสดงข้อมูลเกี่ยวกับฟาร์มที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดใน จ.ปราจีนฯ ในปี 2566 เอาไว้ว่า จากยอดรวมของทั้งจังหวัดที่มีฟาร์มจำนวน 4,807 แห่ง รวมเนื้อที่ 58,317 ไร่ ซึ่งให้ผลผลิตรวมกว่า 24,000 ตัน อ.บ้านสร้างคืออำเภอที่มีจำนวนฟาร์มและพื้นที่เพาะเลี้ยงมากที่สุด ประมาณร้อยละ 56.6 และ 80 ตามลำดับ หรือ 2,719 แห่ง และ 46,637 ไร่
ส่วนอำเภอที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์น้ำท่วมแฝงสารพิษครั้งล่าสุดอย่าง อ.กบินทร์บุรี มีจำนวนฟาร์มมากเป็นอันดับสอง จำนวน 771 แห่ง หรือประมาณร้อยละ 16 แต่มีเนื้อที่ไม่มากนัก คือ 955 ไร่ หรือคิดเป็นเพียงร้อยละ 1.6 ของทั้งหมด ขณะที่ อ.ศรีมหาโพธิที่เป็นจุดเกิดเหตุคราบสีรุ้งมีฟาร์ม 289 แห่ง เนื้อที่ 1,939 ไร่ และ อ.ศรีมโหสถมีฟาร์ม 165 แห่ง เนื้อที่ 3,207 ไร่ รวมสามอำเภอเท่ากับมีจำนวนฟาร์ม 1,225 แห่ง หรือประมาณ 1 ใน 4 ของทั้งจังหวัด ส่วนเนื้อที่มี 6,101 ไร่ คิดเป็นประมาณร้อยละ 10.5 ของทั้งจังหวัด
ในส่วนของผลผลิต อันดับหนึ่งและสองเป็นไปตามจำนวนฟาร์มและพื้นที่ นั่นคือ อ.บ้านสร้าง ได้ประมาณ 1,4190 ตัน อ.เมืองปราจีนบุรี ประมาณ 2,783 ตัน สำหรับผลผลิตของ อ.กบินทร์บุรีมีเกือบ 1,237 ตัน อ.ศรีมหาโพธิประมาณ 1,062 ตัน และ อ.ศรีมโหสถ ประมาณ 1,735 ตัน
ในส่วนสัตว์น้ำจืดที่จับได้ของ จ.ปราจีนฯ ในปี 2566 มียอดรวม 1,186.9 ตัน ส่วนใหญ่คือปลาตะเพียน ประมาณ 140 ตัน รองลงมาเป็นปลากดเหลืองและปลาสร้อยขาว ประมาณชนิดละ 66 ตัน จากนั้นเป็นกุ้งก้ามกราม ประมาณ 62 ตัน ที่เหลือได้แก่ปลาสวาย ปลากะมัง ปลากระสูบ ปลาช่อน และปลานิล ลดหลั่นกันไปตามลำดับ นอกจากนั้นเป็นชนิดอื่นๆ รวมกันประมาณ 643 ตัน
ในระดับรายอำเภอ ยอดรวมสัตว์น้ำจืดที่จับได้ในปี 2566 ของ อ.กบินทร์บุรีคือ 530.2 ตัน อ.ศรีมหาโพธิประมาณ 16 ตัน อ.ศรีมโหสถ ประมาณ 12 ตัน
อย่างไรก็ตาม สถิติดังกล่าวซึ่งระบุที่มาข้อมูลว่ามาจากสำนักงานประมงจังหวัดปราจีนบุรีไม่ได้แสดงหน่วยการเพาะเลี้ยงเป็นจำนวนกระชัง จึงทำให้ยากจะเทียบเคียงกับตัวเลขตามการรายงานข่าวล่าสุดของช่อง 7 สี ที่ระบุว่า มีกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงปลากระชังเกือบ 100 ราย ในจังหวัดปราจีนบุรีได้รับผลกระทบจากปัญหาน้ำเสียและปลาตายในช่วงเวลาของอุทกภัยแฝงสารพิษปี 2569 ที่ผ่านมา
แต่จากการเปิดเผยของประธานหอการค้าจังหวัดกับ ‘prachachat.net’ มีการให้ข้อมูลว่า พื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของ จ.ปราจีนฯ ที่ได้รับผลกระทบ มีจำนวนมากกว่า 58,732 ไร่
ฉะเชิงเทราคือแหล่งอาหารโปรตีนสัตว์น้ำจืดเช่นกัน
ทางด้านการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดของจังหวัดฉะเชิงเทรา ตามข้อมูลในรายงานสถิติจังหวัดฉะเชิงเทรา พ.ศ. 2568 ของสำนักงานสถิติจังหวัดฉะเชิงเทรา ระบุว่า ในปี 2567 ฉะเชิงเทรามีฟาร์มเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดจำนวน 3,686 แห่ง รวมเนื้อที่ประมาณ 40,437 ไร่ โดย อ.บางปะกงมีจำนวนฟาร์มและเนื้อที่เพาะเลี้ยงมากที่สุด จำนวน 951 แห่ง และ 10,432 ไร่ ส่วน อ.บางคล้า และ อ.ราชสาส์น ตามที่จักรกฤษณ์ให้ข้อมูลว่าเป็นปลายน้ำที่ได้รับผลกระทบจากน้ำปนเปื้อนคราบสีรุ้ง มีจำนวนฟาร์มและพื้นที่เพาะเลี้ยง 409 แห่ง 5,964 ไร่ และ 217 แห่ง 3,767 ไร่ ตามลำดับ
ในขณะที่ปริมาณสัตว์น้ำจืดที่จับได้ในปี 2567 เฉพาะของ อ.บางคล้า และ อ.ราชสาส์น คือ 2,684 และ 1,695 ตัน ตามลำดับ จากยอดรวมของทั้งจังหวัดประมาณ 18,111 ตัน โดยชนิดที่มีมากที่สุดในสองอำเภอคือปลานิล รองลงมาคือกุ้งก้ามกราม และอันดับสามคือปลาดุก
ดังนั้นถึงแม้ว่าจะยังคงไม่มีการรายงานหรือประเมินผลกระทบต่อการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดและต่อสัตว์น้ำจืดในธรรมชาติของ จ.ฉะเชิงเทรา ที่เกิดขึ้นจากเหตุการณ์อุทกภัยครั้งล่าสุด แต่อาจกล่าวได้ว่า หากคิดคำนวณจากสถิติพื้นฐานเท่าที่มีอยู่เดิม อย่างน้อยก็มีพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำถึงเกือบ 10,000 ไร่ที่อยู่ในข่ายอาจได้รับผลกระทบจากน้ำคราบสีรุ้งที่หลากไหลไปจาก จ.ปราจีนฯ
ส่วนข้อมูลจากที่มีการรายงานข่าวในสื่อต่าง ๆ ก็บ่งบอกชัดเจนว่า บ่อปลาและบ่อกุ้งใน จ.ฉะเชิงเทราถูกน้ำท่วมจนผลผลิตสูญหายจำนวนมาก โดยเกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้งบางรายประเมินว่า มูลค่าความเสียหายต่อบ่อนั้นมากถึงระดับหลักแสนบาท แม้แต่ปลาบึกในบ่อเลี้ยงก็ยังลอยตายเป็นแพ โดยที่ผลตรวจเบื้องต้นพบว่าสาเหตุมาจากระดับออกซิเจนละลายในน้ำต่ำ แต่ไม่ได้มีคำอธิบายที่ลึกลงไปกว่านั้นถึงสาเหตุที่ทำให้ออกซิเจนละลายในน้ำต่ำลงอย่างผิดปกติ ซึ่งอาจเกิดได้จากหลายปัจจัย รวมถึงการมีสารเคมีบางชนิดปนเปื้อนก็อาจเป็นสาเหตุได้
อาชีพที่หายไปและยังไม่รู้จะฟื้นคืนกลับมาเมื่อไร
จากการเปิดเผยของสมบุญ พัชรไพบูลย์ อดีตผู้ใหญ่บ้านหมู่ 3 ต.ท่าตูม อ.ศรีมหาโพธิ จ.ปราจีนบุรี ผู้ซึ่งสูญเสียปลาเลี้ยงทั้ง 18 กระชังไปกับเหตุการณ์น้ำท่วมและน้ำปนเปื้อนมลพิษที่ผ่านมา สำหรับการตายของปลาเลี้ยงในกระชังของเขา ระลอกแรกเกิดขึ้นพร้อมกับน้ำท่วมบ้านช่วงปลายเดือนกันยายน โดยที่ปีนี้ถือว่าท่วมสูงที่สุดในรอบหลายสิบปี
สมบุญเล่าว่า ระดับน้ำในแม่น้ำปราจีนหน้าบ้านของเขาเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยไต่ระดับเป็นเมตรภายในเวลาไม่กี่ชั่วโมง และกระแสน้ำรุนแรงจนเป็นเหตุให้ปลาตาย
จากนั้นปลาที่เหลือก็ตายอีกระลอกเมื่อมวลน้ำดำไหลลงสู่แม่น้ำปราจีนจนมาถึงบริเวณหน้าบ้านที่เป็นจุดตั้งกระชังปลาทั้ง 18 กระชังของเขา อย่างไรก็ตาม สมบุญไม่กล้ายืนยันว่า น้ำดำมาจากไหนและเกิดขึ้นจากสาเหตุใด เพราะมีหลายแหล่งมาก ทั้งคราบสีรุ้งที่หัวหว้า น้ำท่วมกองภูเขาขยะที่ลาดตะเคียน รวมถึงนิคมอุตสาหกรรมต่างๆ หรือแม้แต่จุดลักลอบทิ้งขยะและกากอุตสาหกรรมที่มีอยู่เป็นจำนวนมากภายใน จ.ปราจีนฯ รวมถึง จ.สระแก้วซึ่งถือเป็นต้นทางของน้ำที่ท่วมไหลหลากมายังปราจีนฯ ด้วย
ส่วนกรณีการเปิดประตูน้ำเพชรเอิมเมื่อช่วงกลางเดือนตุลาคม จนเป็นเหตุให้น้ำดำไหลลงสู่แม่น้ำปราจีน เกิดเป็นภาพแม่น้ำสองสีอย่างชัดเจน สมบุญบอกว่าประตูน้ำเพชรเอิมนั้นอยู่ห่างออกไปจากบ้านของเขาเพียงประมาณ 5-6 กิโลเมตร แม้ไม่เป็นเหตุให้ปลาเลี้ยงของเขาตาย เนื่องจากทั้งหมดตายไปก่อนแล้ว แต่จนกระทั่งเข้าสู่ช่วงสัปดาห์สุดท้ายของเดือนตุลาคม ร่องรอยน้ำดำ คราบน้ำมัน กลิ่นเหม็น และลักษณะผิดปกติอื่น ๆ เช่น อาการน้ำเดือดจากเบื้องล่าง ก็ยังคงปรากฏให้เห็นในลำน้ำปราจีนบริเวณหน้าบ้านของเขา
สำหรับความสูญเสียที่เกิดขึ้นกับสมบุญ เขาประเมินว่า หากคิดเป็นปริมาณปลาคงอยู่ที่ประมาณ 3 ตัน ส่วนมูลค่าคือ 800,000 บาทเป็นอย่างน้อย โดยที่ทั้งหมดไม่ใช่ทุนที่เขามี หากแต่รวมถึงหนี้สินที่เกิดจากการซื้อพันธุ์ปลาและอาหารเลี้ยงปลาตลอดหลายเดือนที่ผ่านมา ซึ่งหากมีโอกาสทราบล่วงหน้า เขาสามารถที่จะจับปลาขายก่อนได้ ทั้งทุนและหนี้ก็จะไม่สูญหายไปทั้งหมดเช่นนี้
และถึงแม้ว่าน้ำจะลดลงแล้วตั้งแต่ช่วงต้นเดือน หรือแม้แต่น้ำดำส่วนใหญ่จะไหลผ่านหน้าบ้านไปก่อปัญหาต่อยังพื้นที่ปลายน้ำเรียบร้อยแล้ว แต่สมบุญก็ยังต้องเผชิญปัญหาใหญ่ในการตัดสินใจว่าจะไปต่อหรือพอเท่านี้ เนื่องจากเห็นว่าสุขภาพของแม่น้ำยังไม่มีความปลอดภัยพอที่จะเป็นที่อยู่อาศัยของลูกปลารุ่นใหม่ได้ทันที แย่ยิ่งกว่านั้นคือไม่แน่ใจด้วยว่าวันที่จะเริ่มต้นใหม่ได้จะมาถึงเมื่อไร
ข่าวคราวที่เล่าขานกันในหมู่เกษตรกรผู้เลี้ยงปลาในกระชังที่ว่า มีบางรายเริ่มปล่อยพันธุ์ปลารุ่นใหม่ และเด็ก ๆ ต่างตายหมด ยิ่งทำให้สมบุญมั่นใจในความคิดของตัวเอง ซึ่งในสมัยที่เป็นผู้ใหญ่บ้าน เขามีประสบการณ์กับเรื่องมลพิษจากภาคอุตสาหกรรมมาก่อน จึงทราบดีว่า น้ำเสียจากอุตสาหกรรมไม่เหมือนน้ำเน่าตามธรรมชาติ แม้น้ำไหลผ่านไปแล้ว แต่สารเคมีที่ตกค้างอาจคงอยู่ยาวนาน
อนาคตสองจังหวัดพื้นที่ผลิตอาหารตกอยู่ในความเสี่ยง!?
นอกเหนือจากการเป็นแหล่งผลิตอาหารโปรตีนจากสัตว์น้ำจืดแล้ว ปฏิเสธไม่ได้ว่า ทั้ง จ.ปราจีนฯ และฉะเชิงเทราต่างก็เป็นพื้นที่ที่มีทรัพยากรเหมาะแก่การทำเกษตรกรรม หรือเป็นแหล่งผลิตอาหารนั่นเอง
ในกรณีของ จ.ฉะเชิงเทรา จากรายงาน “การวิเคราะห์สถานการณ์และศักยภาพจังหวัดฉะเชิงเทรา (ฉบับปรับปรุง)” ของสำนักงานสถิติจังหวัดฉะเชิงเทรา ระบุว่า ในจำนวนพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 3,344,375 ไร่นั้น สภาพพื้นที่โดยทั่วไปเป็นพื้นที่ราบลุ่มที่เหมาะแก่การทำเกษตรและการเพาะปลูก ซึ่งตามข้อมูลจำแนกการใช้ที่ดินของจังหวัด ณ ปี พ.ศ. 2566 พบว่า เนื้อที่ใช้ประโยชน์ทางการเกษตรของฉะเชิงเทรามีถึง 1,631,284 ไร่ หรือประมาณร้อยละ 48.8 ของพื้นที่ทั้งหมด
ในจำนวนดังกล่าว พื้นที่นาข้าวมีมากที่สุด 615,681 ไร่ รองลงมาคือสวนไม้ผลและไม้ยืนต้นจำนวน 365,603 ไร่ พืชไร่ 245,081 ไร่ สวนผัก/ไม้ดอก/ไม้ประดับ 8,825 ไร่ ที่เหลือคืออื่น ๆ
นอกจากนั้นในส่วนของเกษตรกรผู้เลี้ยงสัตว์และปศุสัตว์ ณ ปี 2567 พบว่ามีรวมกันมากกว่า 16,000 ราย สัตว์ที่เลี้ยงได้แก่โค กระบือ สุกร แพะ ห่าน เป็ด และไก่
ขณะที่ในส่วนของ จ.ปราจีนฯ ซึ่งมีพื้นที่ทั้งหมด 2,976,476 ไร่ นอกจากมีลักษณะภูมิประเทศตอนบนเป็นที่ราบสูงและป่าทึบสลับซับซ้อน ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำหลายสาย ยังมีพื้นที่ตอนล่างเป็นที่ราบลุ่มแม่น้ำที่เหมาะแก่การเพาะปลูก
ในขณะที่ภาคปศุสัตว์ของจังหวัดมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 2 ของประเทศ โดยเฉพาะฟาร์มไก่ไข่ ไก่เนื้อ และสุกร ซึ่งในสถานการณ์น้ำท่วมแฝงสารพิษที่ผ่านมามีสัตว์ตายเป็นจำนวนมากเช่นเดียวกัน
ในส่วนพื้นที่เกษตรกรรมของปราจีนฯ แม้จะมีสัดส่วนเพียงประมาณร้อยละ 25 หรือเป็นเนื้อที่ประมาณ 744,624 ไร่ (ข้อมูล ณ เดือนมีนาคม 2567) แต่ทรัพยากรดินของปราจีนฯ มีความอุดมสมบูรณ์ โดยมีทั้งกลุ่มดินนาที่เหมาะสมกับการปลูกข้าวและไม้ผล กลุ่มดินไร่ที่มีความอุดมสมบูรณ์น้อยกว่า ซึ่งเหมาะสมกับการปลูกพืชไร่ เช่น ข้าวโพด มันสำปะหลัง ผลผลิตการเกษตรที่สำคัญของจังหวัดนี้จึงมีทั้งข้าวนาปี ข้าวนาปรัง ปาล์มน้ำมัน ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และยางพารา
ทั้งนี้ พื้นที่ทำการเกษตรที่มีมากที่สุดคือพื้นที่นา กว่า 4 แสนไร่ รองลงมาเป็นพื้นไร่ประมาณ 1.5 แสนไร่ ตามด้วยไม้ยืนต้นประมาณ 1.25 แสนไร่ นอกจากนั้นเป็นสวนผลไม่ประมาณ 34,000 ไร่ ไม้ดอก/ไม้ประดับประมาณ 3,600 ไร่ และพืชผักและสมุนไพรประมาณ 1,300 ไร่
จากจำนวนพื้นที่การเกษตรทั้งหมด 744,624 ไร่ ส่วนใหญ่ นั่นคือ 255,544 ไร่ หรือประมาณร้อยละ 34 เป็นพื้นที่ที่อยู่ใน อ.กบินทร์บุรี ส่วนลำดับที่สอง จำนวน 98,846 ไร่ หรือร้อยละ 13 อยู่ใน อ.ศรีมหาโพธิ จึงเป็นที่ชัดเจนว่า พื้นที่เกษตรกรรมส่วนใหญ่ของปราจีนฯ กำลังตกอยู่ในความเสี่ยง
ไม่เฉพาะในสถานการณ์เฉพาะหน้านี้ แต่หมายถึงระยะยาวด้วย เนื่องจากทั้งสองอำเภอนี้เป็นที่รวมของโรงงานทั้งประเภท 101, 105 และ 106 มากที่สุด
โรงงาน 101 นั้นก็คือประเภทปรับคุณภาพของเสียรวม/บำบัดและกำจัดกากอุตสาหกรรม ส่วน 105 คือโรงงานคัดแยกหรือฝังกลบสิ่งปฏิกูล และประเภท 106 ก็คือโรงงานที่นำกากหรือผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมที่ไม่ใช้แล้วมาผลิตเป็นวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่โดยผ่านกรรมวิธีทางอุตสาหกรรม หรือเรียกง่าย ๆ ว่าเป็นกิจการรีไซเคิลกากของเสียอุตสาหกรรมทั้งแบบที่มีอันตรายและไม่อันตรายนั่นเอง
จากจำนวนโรงงานประเภทเหล่านี้ที่มีอยู่ใน จ.ปราจีนบุรี ทั้งหมดกว่า 200 แห่ง มีสัดส่วนถึงร้อยละ 80 ที่อยู่ในสองอำเภอนี้ แบ่งเป็นอำเภอละประมาณร้อยละ 40 เท่า ๆ กัน และทั้งสองอำเภอคือพื้นที่ต้นน้ำ โดยมีฉะเชิงเทราเป็นปลายน้ำ
ต้นพฤศจิกายนพบคราบสีรุ้งลามถึงเขตเกษตรกรรม ‘เขาไม้แก้ว’
ล่าสุด ในช่วงวันที่ 2 พฤศจิกายน 2569 ปรากฏรายงานข่าวในสื่อมวลชนหลายสำนักเกี่ยวกับกรณีชาวนารายหนึ่งใน ต.เขาไม้แก้ว อ.กบินทร์บุรี จ.ปราจีนบุรี ตกอยู่ในภาวะเครียดจัด เนื่องจากในขณะที่เข้าสู่ฤดูเก็บเกี่ยวแล้ว แต่แปลงนาขนาด 38 ไร่ในความครอบครองกลับมีน้ำทะลักเข้าท่วมขัง ที่สำคัญน้ำนั้นมีสีดำคล้ำ ผิวหน้ามีคราบประกายสีรุ้งคล้ายน้ำมันเคลือบคลุม และส่งกลิ่นเหม็นฉุนรุนแรง
สำเรือง เจริญผล ชาวนาผู้ประสบปัญหานี้ บอกในข่าวว่า สิ่งที่เป็นข้อกังวลของเธอก็คือ คุณภาพของข้าวที่เกี่ยวออกมาจะปลอดภัยหรือไม่ จึงทั้งไม่กล้าเก็บไว้กินเอง และยังไม่อยากขายให้คนอื่นต้องมารับผลกระทบด้วย ดังนั้นจึงตั้งใจว่าหลังเกี่ยวข้าวแล้ว จะตากและเก็บไว้ก่อน จนกว่าจะทราบผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างชัดเจน ซึ่งก่อนหน้านั้นมีหน่วยงานลงมาเก็บตัวอย่างไปตรวจแล้ว
ในวันเดียวกันนั้น ทางด้านเพจมูลนิธิบูรณะนิเวศได้โพสต์ภาพและนำเสนอเรื่องราวการพบคราบคล้ายน้ำมันลอยบนผิวน้ำในนาและแหล่งน้ำบริเวณบ้านหมู่ที่ 10 ต.เขาไม้แก้ว โดยระบุว่า สุนทร คมคาย ซึ่งเป็นสมาชิกเครือข่ายปราจีนเข้มแข็งที่ถูกตั้งค่าหัวเช่นเดียวกับสุเมธ ได้ลงสำรวจแหล่งน้ำในพื้นที่และพบความผิดปกติมาตั้งแต่ช่วงกลางเดือนตุลาคมแล้ว
เนื่องจากสุนทรเป็นคนเขาไม้แก้วโดยตรง และเป็นเกษตรกรในเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ ทั้งยังได้เข้าร่วมเรียกร้องการแก้ไขปัญหาคราบสีรุ้งที่หัวหว้าด้วย เขาจึงกังวลอย่างยิ่งว่า ทรัพยากรและสภาพแวดล้อมของบ้านตนเองกำลังเผชิญปัญหาเดียวกัน โดยที่ต้นเหตุน่าจะมาจากโรงงานลักษณะเดียวกันด้วย แต่ว่าเป็นโรงงานอีกแห่งหนึ่งที่ตั้งอยู่ในพื้นที่บ้านหนองตลาด หมู่ที่ 7 ต.ลาดตะเคียน อ.กบินทร์บุรี จ.ปราจีนบุรี
โรงงานดังกล่าวประกอบกิจการโรงงานประเภท 105 นั่นคือคัดแยกและฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้วที่ไม่เป็นของเสียอันตราย และประเภท 106 นั่นคือการนำกากของเสียอุตสาหกรรมมาผ่านกรรมวิธีทางอุตสาหกรรมเพื่อผลิตเป็นเชื้อเพลิงทดแทนและเชื้อเพลิงผสม รวมถึงกิจกรรมรีไซเคิลอื่น ๆ คล้ายคลึงกับโรงงานของบริษัทกรีนฯ โดยที่บ่อฝังกลบกากของบริษัทดังกล่าวตั้งอยู่บริเวณแนวรอยต่อระหว่าง อ.กบินทร์บุรี และ อ.ศรีมหาโพธิ
ส่วนหนึ่งของน้ำที่ไหลผ่านพื้นที่ตั้งของบ่อฝังกลบกากนี้จะไหลไปทาง ต.กรอกสมบูรณ์ อ.ศรีมหาโพธิ ขณะที่อีกด้านไหลมายัง ต.เขาไม้แก้ว
นอกจากห่วงใยว่าพื้นที่และผลผลิตทางการเกษตรจะปนเปื้อน อีกข้อกังวลสำคัญของสุนทรคือ การที่น้ำปนเปื้อนในคลองเขาไม้แก้วกำลังไหลไปยังบริเวณที่เป็นแหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาค สาขากบินทร์บุรี
บทส่งท้าย
“เมื่อมีคำกล่าวว่าปราจีนบุรีกำลังถูกคุกคามด้วยปัญหาโรงงานขยะพิษ ผมเชื่อว่าไม่มีใครเจ็บปวดเท่าเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ปราจีนบุรี เพราะทุกประโยคที่เราพูดคือการเผาผลาญชีวิตของพวกเรา
“แต่ทำไมมวลชนหลักส่วนใหญ่ที่ลุกขึ้นมาต่อสู้เรื่องนี้ตั้งแต่เริ่มต้นจึงเป็นคนกลุ่มนี้ เพราะพวกเราเชื่อว่าการแก้ปัญหาที่แท้จริงคือการพูดถึงต้นตอปัญหาอย่างเปิดเผย เพื่อนำไปสู่การร่วมมือแก้ปัญหาในระดับนโยบาย ยุทธศาสตร์จังหวัดอย่างแท้จริง
“แต่ช่วง2-3ปีที่ผ่านมา ยุทธศาสตร์จังหวัดที่เขียนไว้อย่างงดงามกลับถูกกวาดลงโต๊ะอย่างไร้เยื่อใยจากผู้มีอำนาจ และกลุ่มชนชั้นนำที่หันเหไปจับมือกับทุนจีนคุณภาพต่ำที่พาเหรดเข้าจับจองพื้นที่สร้างโรงงานรับสารพิษจากทั่วโลก จนกระทั่งน้ำท่วมใหญ่ทำให้สิ่งที่หมักหมมไว้ใต้พรมโผล่ออกมาประจานตัวเองเป็นที่อับอายต่อสายตาคนทั้งโลก”
ข้างต้นนี้คือข้อความที่ปรากฏอยู่ในเฟซบุ๊กชื่อ “สุนทร คมคาย – Suntorn Komkai” เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2569 โดยมีภาพแปลงผักกวางตุ้งต้นสวยที่โตในระดับเหมาะเก็บเกี่ยวแล้วเป็นภาพประกอบ และข้อความไม่ได้จบเพียงเท่านั้น
ในวันที่สถานการณ์น้ำท่วมบรรเทาเบาบางลงแล้ว แต่สถานการณ์ด้านพิษภัยจากสารเคมีจากภาคอุตสาหกรรม โดยเฉพาะประเภทการกำจัดสิ่งปฏิกูล/ของเสียและการรีไซเคิลกากอุตสาหกรรม ยังคงคุกคามพื้นที่ลุ่มน้ำปราจีนหรือบางปะกงทั้งหมด ซึ่งถือเป็นพื้นที่ผลิตอาหารแหล่งสำคัญของภาคตะวันออก ความรู้สึกของเกษตรกรอย่างสุนทรย่อมเจ็บปวด และในฐานะนักสู้เพื่อสิ่งแวดล้อม เขาจึงเชื่อมโยงความคิดเห็นไปสู่ผู้บริหารประเทศและมิติเชิงนโยบายด้วย
ก่อนข้อความย่อหน้าสุดท้ายของโพสต์ดังกล่าวที่เป็นการให้กำลังใจบรรดาเพื่อนร่วมสู้ ในส่วนข้อความ 3 ย่อหน้าที่มาก่อน สุนทรจึงได้บอกเล่าทั้งความรู้สึกและความคิดเห็นของเขาออกมาอย่างชัดเจน
“ผมไม่เคยเสียใจที่เลือกที่จะพูดถึงปัญหาตรงๆมากกว่าการหลีกเลี่ยง ปิดบังเรื่องมลพิษที่จะนำไปสู่ความล่มสลายทั้งระบบของบ้านเมืองอันแสนงดงามของเรา
“วันนี้พวกเราไม่ได้ต้องการการการันตีจากท่านเสนาบดีใหญ่คนไหนในเมืองเรื่องความปลอดภัยของผลผลิตเรา แต่ต้องการเก็บกวาดต้นกำเนิดมลพิษอย่างจริงจัง แสดงให้เห็นว่าพวกท่านเอาจริงในการทำให้จังหวัดของเราปราศจากมลพิษ และจะไม่มีใครหน้าไหนมาทำลายผืนแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์ที่บรรพบุรุษทิ้งไว้ให้อีกต่อไป
“การกู้วิกฤตศรัทธาของประชาชนคือการทำให้เห็นเป็นการประจักษ์ ไม่ใช่กิจกรรมปาหี่ที่สร้างความสับสนจนกลายเป็นประเด็นถกเถียงทางสังคมโดยมีหน่วยงานท่านเป็นศูนย์กลาง”
ความห่วงใยในประเด็นเรื่องการปนเปื้อนของสารพิษสู่ห่วงโซ่อาหารของสุนทรไม่ได้แสดงออกผ่านการโพสต์ข้อความในเฟซบุ๊กเท่านั้น เขายังได้ประสานขอความช่วยเหลือจากเครือข่ายภาคประชาสังคมที่ทำงานด้านเกษตรกรรมอินทรีย์ กระทั่งเกิดการประสานความร่วมมือข้ามไปยังภาคส่วนอื่นๆ
ล่าสุดในช่วงวันที่ 10-11 พฤศจิกายนนี้ คณะกรรมาธิการการพัฒนาการเมือง การมีส่วนร่วมของประชาชน สิทธิมนุษยชน สิทธิเสรีภาพ และการคุ้มครองผู้บริโภค วุฒิสภา ร่วมกับเครือข่ายเตือนภัยสารเคมีกำจัดศัตรูพืช หรือ Thai-PAN (Thailand Pesticide Alert Network) พร้อมด้วยนักวิชาการที่ทำงานร่วมกับ Thai-PAN มายาวนานอย่าง ศ.ดร.พวงรัตน์ แก้วล้อม อาจารย์ประจำภาควิชาวิศวกรรมสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ลงพื้นที่เพื่อเก็บตัวอย่างผลผลิตต่าง ๆ มาตรวจ
อีกทั้งในวันที่ 12 พฤศจิกายน ยังได้กำหนดลงพื้นที่และจัดเวที Policy Forum เรื่อง “จัดการ แก้ปัญหาปนเปื้อนสารพิษปราจีนบุรี” เพื่อร่วมกันหาแนวทางแก้ไขหรือบรรเทาปัญหาที่เกิดขึ้นต่อไป
ขอบคุณมูลนิธิบูรณะนิเวศสำหรับข้อมูลและภาพถ่ายส่วนใหญ่ และบางภาพจากสื่อไทยพีบีเอส, SPACEBAR, มติชนออนไลน์ รวมถึงเฟซบุ๊ก “สุเมธ เหรียญพงษ์นาม” และ “สุนทร คมคาย”
