หลังเข้ารับการอบรมทบทวนความรู้เรื่องการปลูกผักไปแล้วตั้งแต่เดือนเมษายน ปีนี้ ‘การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์’ เป็นอีกชุดความรู้ที่ทางมูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน (ประเทศไทย) หรือ มกย. นำไปจัดอบรมให้แก่สมาชิกเครือข่ายสวนผักคนจนเมือง
เมื่อนัดหมายจนได้วันเวลาสะดวกตรงกันแล้ว การอบรมหัวข้อดังว่าก็เกิดขึ้นที่ห้องประชุมอาคารสวัสดิการที่อยู่อาศัยเพื่อสวัสดิการคนจน ‘เลียบวารี’ โดยมีสมาชิกจาก 6 ชุมชนเข้าร่วม ได้แก่ ศูนย์พักคนไร้บ้าน ‘บ้านพูนสุข’ จังหวัดปทุมธานี ชุมชนภูมิใจ แขวงทรายกองดินใต้ เขตคลองสามวา ห้องพักอาคารสวัสดิการฯ เลียบวารี เขตหนองจอก ชุมชนอ่อนนุช 14 ไร่ ชุมชนทองกิตติ แขวงบางชัน เขตคลองสามวา และชุมชนพูนทรัพย์ เขตสายไหม
สุขสันต์ กันตรี ผู้เชี่ยวชาญเทคนิคเกษตร จาก มกย. เป็นวิทยากรบรรยายถึงความสำคัญของการเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ โดยชี้ว่า เมล็ดพันธุ์คือหัวใจของการปลูกพืช ซึ่งเป็นตัวกำหนดคุณภาพและผลผลิตว่าจะได้มากได้น้อย ต้นที่อยู่ในแปลงจะมีลักษณะที่คล้าย ๆ กัน และมีทั้งต้นที่งามและไม่งาม โดยที่การมีต้นที่ไม่งามอยู่ในแปลง มันจะกินทั้งปุ๋ย กินทั้งที่พื้นที่ และกินเวลา ทำให้ไม่มีคุณภาพ
สุขสันต์เปรียบเปรยว่า การคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ที่ไม่เหมาะสมก็เหมือนการคัดคนที่ถนัดงานไฟฟ้าให้ไปเป็นช่างไม้ ช่างปูน เท่ากับเป็นการใช้คนไม่ถูกที่ แต่หากคัดเลือกเหมาะสม การเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์จะช่วยลดต้นทุนการผลิตและลดการพึ่งพาจากภายนอก เนื่องจากเมล็ดพันธุ์ที่ผลิตโดยบริษัทมีราคาแพงและมีการผูกขาดสิทธิบัตรเมล็ดพันธุ์ ซึ่งมีทั้งเมล็ดพันธุ์ที่เก็บได้ แต่ให้ต้นที่กลายพันธุ์ไม่เหมือนเดิม กับเมล็ดพันธุ์ที่ไม่สามารถเก็บต่อไปได้
สุขสันต์ยังได้กล่าวถึงสถานการณ์เรื่องพืชผักปัจจุบันว่าส่วนใหญ่นำเข้าจากจีน ซึ่งเกิดจากเมล็ดพันธุ์ที่มีอายุสั้น อ่อนแอ และเป็นโรค ต้องใช้ฮอร์โมนเพื่อเร่งการเติบโต ต้องพึ่งพาปุ๋ยและสารเคมีกำจัดโรคและแมลง ทำให้ผลผลิตพืชผักกลายเป็นอาหารที่ค่อนข้างไม่ปลอดภัย ดังนั้นถ้าปลูกผักและเก็บเมล็ดพันธุ์เอง โดยที่ไม่ใช้สารเคมี จะทำให้รู้ว่าต้นไหนแข็งแรง สามารถปรับตัวได้เอง หากพบแล้วก็ควรทำเครื่องหมายและเก็บไว้ทำพันธุ์
“ถ้าจะปลูกผัก แต่ไม่เก็บพันธุ์เลย ก็ต้องซื้อตลอด ต้องมีต้นทุนไปซื้อ พอซื้อบ่อย ๆ มันจะแพงขึ้นเรื่อย ๆ ไม่มีลง มีแต่แพงขึ้น บางครั้งซองเท่าเดิม แต่บรรจุน้อยลง ซองใหญ่แต่นับเม็ดได้” ผู้เชี่ยวชาญเทคนิคเกษตรจาก มกย. สะท้อนวงจรผูกขาดเมล็ดพันธุ์
ในช่วงของการสาธิตกระบวนการคัดแยกเมล็ดพันธุ์ ผู้เข้าอบรมยังมีส่วนร่วมตั้งแต่ขั้นตอนคัดแยก การทำความสะอาด และบรรจุเก็บใส่ถุงพลาสติก โดยมีการเตรียมเมล็ดพันธุ์ให้คัดแยกทั้งแบบเปียกและแบบแห้ง แบบเปียก ได้แก่ มะเขือเทศสีดา มะเขือเทศลูกท้อ ฟักข้าว มะละกอฮอร์แลนด์ ส่วนแบบแห้งมีมากกว่าสิบชนิด ได้แก่ พริกหนุ่มสีแดง พริกแคระ พริกชี้ฟ้าแดงและเหลือง พริกกะเหรี่ยง บวบ น้ำเต้าทำน้ำพริก น้ำเต้าเซียน ถั่วแปบ มะเขือเปราะ ถั่วพู กระเจี๊ยบมอญ แมงลัก และฟักแฟง
วรรณา แก้วชาติ เจ้าหน้าที่จากมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย หรือ มพศ. และผู้ประสานงานโครงการสวนผักอินทรีย์ของชุมชนในเครือข่ายสลัม ๔ ภาคเผยว่า การอบรมครั้งนี้ต่อเนื่องจากการอบรมครั้งที่แล้ว หลังเรียนรู้เรื่องการปรับปรุงดิน การเพาะเมล็ดพันธุ์ และลงพื้นที่ปฏิบัติเรื่องการจัดการแปลง โดยที่แปลงเริ่มที่จะเกิดผลผลิตบางอย่าง จึงเห็นว่าถึงเวลาที่จะเติมความรู้กันอีกครั้ง
ตามแผนเดิมตั้งใจจะจัดอบรมเรื่องการแปรรูป แต่เนื่องจากชุมชนที่ปลูกผักยังไม่มีผลผลิตพอที่จะแปรรูปได้ จึงปรับเปลี่ยนหัวข้อการเรียนรู้มาเป็นเรื่องเมล็ดพันธุ์ เพื่อให้สมาชิกมีทักษะในการเก็บเมล็ดพันธุ์ได้เอง ลดการพึ่งพาจากภายนอก พร้อมกับยกตัวอย่างประสบการณ์เก็บเมล็ดพันธุ์มะละกอที่เลียบวารี ซึ่งมีการลงมือทำกันไปก่อนที่จะมีการเรียนรู้ภาคทฤษฎี ผลปรากฏว่า กว่าจะรู้ว่าสิ่งที่เก็บนั้นใช้ไม่ได้ ก็ต้องเสียเวลาเป็นปี
“มะละกอที่เลียบวารี ตัวผู้หมดเลย เราเก็บเมล็ดพันธุ์แล้วเอาไปปลูก มันกลายเป็นตัวผู้ พอปลูกไปกว่าจะรู้ว่ามันใช้ไม่ได้ ใช้เวลา เสียเวลาไปแล้วเป็นปี ถ้าเรารู้เรื่องการคัดเมล็ดแต่แรก จะลดระยะเวลาที่เราจะลองผิดลองถูก จะทำให้เราพึ่งพาแค่บางส่วน บางอย่างที่เราเก็บเองได้ ไม่ว่าจะเป็นบวบ ถั่ว เราพอจะหาของเราได้เอง มันลดเรื่องการจัดการ เรื่องการต้องพึ่งพิงภายนอก และมันช่วยวางแผนการปลูกได้ว่า อันนี้จะปลูกช่วงไหน และดูว่าพืชชนิดไหนที่ทนแดด ทนน้ำ ปรับเปลี่ยนตามฤดูกาล อย่างเลียบวารีช่วงที่ผ่านมาเมื่อไม่กี่เดือน สวนเราไม่มีน้ำเลย ผักเราก็ไม่ได้ปลูก ที่หญ้ารกเพราะผักเราไม่มี ตอนนี้มีการจัดการแปลง เราไม่เอาหญ้าออกทั้งหมด เราใช้วิธีแหวกและปลูกมะเขือ รอให้มะเขือโตอีกซักหน่อยเราจะเอาหญ้าออก แต่ให้หญ้าเป็นพี่เลี้ยงมะเขือไปก่อน” วรรณาเล่า
ทั้งนี้ ในการอบรมมีช่วงของการสาธิตวิธีการคัดแยกเมล็ดพันธ์ุ ผู้เข้าอบรมจึงได้รับความรู้เรื่องการคัดแยกเมล็ดมะละกอที่ถูกต้องไปด้วย
